Form and Voice

As the third female support community in I Stand Corrected, I chose the klopjes community of Gouda.The klopjes — sometimes called spiritual daughters, Catholic virgins, or, less charitably, ‘religious zealots’ — were one of the most fascinating female communities to emerge within the Dutch Republic. After the Reformation outlawed convent life in the northern provinces, these women fashioned another way of living: neither fully cloistered nor wholly secular, but suspended somewhere between devotion and daily life.

They took informal vows of chastity. They earned their own livelihoods. They taught children, tended the sick, administered charity, prepared the dead, and gathered quietly for prayer in hidden chapels tucked behind ordinary façades. In a Calvinist republic suspicious of Catholic ritual, they created an underground world of female care.

And for my novel, that hidden world mattered enormously.

Because Geertje Dircx is imprisoned within the spinning house of Gouda, I needed to find the city possessing a substantial Catholic undercurrent: hidden churches concealed in merchant houses, networks of women moving silently through alleys and courtyards, klopjes houses scattered behind respectable streets. And it did. Not merely private believers, but an organised parallel society.

An inscription painted upon the clavichord on the right reads:

CVM TIBI DIVITIAE SVPERANT IN FINE SENECTAE // MVNIFICVS FACITO VIVAS, NON PARCVS AMICIS

‘When wealth remains to you at the end of old age, ensure that you live generously, and are not miserly towards your friends.’

The inscription reminds the player that, just like the fading notes of the instrument itself, wealth disappears. Human tenderness endures.

Epistolary Style

Within I Stand Corrected, the letters of the klopje Margaretha to her sister Lysabeth — an Amsterdam innkeeper — mirror Lysabeth’s own correspondence.

Although the form remains the same, the texture of the language changes entirely.

Lysabeth writes quickly. Warmly. She gossips, remembers, laughs in the middle of sentences.

Margaretha writes as a woman trained by contemplation. Her prose is measured and deliberate, shaped by someone accustomed to reading Scripture, copying texts, and thinking carefully before speaking. She knows Latin. She reflects upon the relationship between Word and Image — echoing the seventeenth-century disputes over iconography and Scripture — and even her most practical observations carry the cadence of meditation.

She is, perhaps, the most spiritual voice in the novel.

And the community she inhabits represents the fullest expression of an alternative female order: a world built not around husbands, guilds, or magistrates, but around mutual labour, devotion, and care.

It is important to note that the sisters Lysabeth and Margaretha are fictional characters within the novel’s epistolary structure. Yet the communities surrounding them are deeply rooted in archival history. The innkeepers and klopjes who inspired them genuinely existed.

Margaretha’s community in Gouda operates a school in the Maagdenhuis with thirty girls and eight teachers. They maintain an apothecary within the Catharina Gasthuis, complete with a distillation still for medicinal remedies. They possess a virgin-surgeon, and even a small organ for communal singing.

In every practical sense, they are an institution.

A female institution existing parallel to — and often in quiet conflict with — the male civic world that seeks to suppress it.

The Composition and Function of the Community

The klopjes community offers what neither Edam nor Amsterdam could provide: a physical refuge with institutional capacity for care.

When Trijn Jacobs arrives in Gouda, the younger ‘daughters’ of the community have already searched along the roads — near the western Potterspoort and the northern Kleiwegpoort. This is not passive hospitality; it is organised commitment.

Margaretha offers Trijn Jacobs shelter, clean undergarments, preparation of her appearance before the magistrates, accompaniment to the town hall, and — most importantly — the theological framework of the Seven Works of Mercy, which breaks Trijn’s paralysis when the magistrates initially refuse her.

After Geertje’s liberation from imprisonment, it is the klopjes who undertake the most physical labour: washing, delousing, tending wounds, shaving the infected scalp, administering medicinal drinks from the apothecary, and carefully refeeding the starved body. The body of the imprisoned woman becomes the true register of what has been done to her. And the community that receives her broken body performs an act of restoration that is simultaneously medical, spiritual, and political.

Religious Difference and Female Solidarity

What fascinated me most while writing the klopjes was balancing their relationship to religious difference.

The women of Edam are Reformed Protestants. The Amsterdam innkeepers are secular and practical. The klopjes are illegal Catholics in a Calvinist republic: women devoted to the Virgin Mary, attending clandestine Masses, preserving forbidden rituals inside candlelit domestic spaces. Women who invoke the Virgin Mary as a special intercessor in women’s affairs, and whose Marian devotion has recently been rekindled by the miraculous healing of Geertrui Bick.

And yet, when Trijn Jacobs seeks justice for Geertje, those confessional boundaries begin to soften.

Out of gratitude, Trijn attends Mass with the klopjes, before later returning to the Sint Janskerk for her own Reformed service. And Margaretha writes to her Protestant sister:

‘Our blood is the same blood, and our hearts belong to the same good God, though we honour Him in such different ways.’

That sentence forms a central point. Not because it erases theological difference, nor because it is intended to be theologically naïve, but because women, especially women engaged in care, often move across boundaries more fluidly than the institutions governed by men.

The klopjes became, in many ways, my tribute to the strange and precarious Dutch culture of religious tolerance: imperfect, contradictory, sometimes hypocritical — and yet still capable of moments of extraordinary coexistence.

Margaretha’s reflections on image and word emerge from this tension. She defends the use of devotional imagery while affirming the authority of Scripture, arguing — quietly but insistently — that reality may be approached through multiple forms of understanding: through the eye and the ear, through image and language, through body and spirit alike.

Any society built upon only one of these, she suggests, diminishes itself.

The Shared Prayer

One scene remains especially important to me.

After repeated refusals from the magistrates, Trijn finally collapses silently to her knees in exhaustion. One by one, the klopjes kneel beside her.

‘In our austere room, with whitewashed walls reflecting the sunlight so brightly, it seemed as though all our virgins were being forged into the same flesh, the same heart.’

That image — women of a persecuted faith tradition kneeling beside a Reformed woman from Edam, not in mystical darkness but in ordinary reflected daylight — is perhaps the purest imagining of what female solidarity can be.

Further Reading & Sources

With thanks to Marieke Abels

• Tussen sloer en heilige: Beeld en zelfbeeld van Goudse en Haarlemse kloppen in de zeventiende eeuw, Marieke A.W.L.M. Abels. University of Amsterdam, 2009.

• Klopjes Verbeeld: drie zeventiende-eeuwse kloppenportretten uit Gouda, Marieke A.W.L.M. Abels, Tidinge, 2010.

• J. Spaans, “Review of Geestelijke Maagden in Trajecta”, in Trajecta: Tijdschrift voor de geschiedenis van het katholieke leven in de Nederlanden, Vol. VI, Issue 4 (Nijmegen, 1997), pp. 295–296.

Vorm en Stem

Als derde vrouwelijke ondersteunende gemeenschap in Zie Mij Staan koos ik voor de klopjesgemeenschap in Gouda.

De klopjes — ook wel geestelijke dochters, katholieke maagden of, minder welwillend, ‘kwezels’ genoemd — waren een bijzonder fenomeen in de Republiek: katholieke vrouwen die, nadat de Reformatie het kloosterleven illegaal had gemaakt, kozen voor een semi-religieus bestaan in de wereld zelf.

Zij legden informele geloften van kuisheid af, onderhielden zichzelf via werk, beheerden scholen, zorgnetwerken en liefdadigheidsstructuren. Kwamen bijeen voor gebed en clandestiene missen, geleid door verborgen priesters of, bij afwezigheid daarvan, door een gerespecteerde zuster.

Omdat Geertje Dircx gevangen zat in het spinhuis van Gouda, was het voor de roman essentieel dat deze stad in de zeventiende eeuw een omvangrijke en goed georganiseerde katholieke onderstroom kende, met schuilkerken en klopjeshuizen verspreid door de stad.

• Inscriptie, op het klavechord rechts: ‘CVM TIBI DIVITIAE SVPERANT IN FINE SE[NECTAE] // MVNIFICVS FACITO VIVAS, NON PARCVS AMIC[IS]’

  Wanneer u aan het einde van uw ouderdom rijkdom overhoudt, zorg er dan voor dat u vrijgevig leeft, en niet karig bent voor uw vrienden. De inscriptie herinnert de bespeler eraan dat, net zoals de klanken van het instrument wegsterven, ook rijkdom vergankelijk is en dat menselijke relaties en vrijgevigheid meer waarde hebben.

Epistolaire Stijl

In Zie Mij Staan vormen de brieven van klopje Margaretha aan haar zuster Lysabeth — herbergierster in Amsterdam — een spiegelbeeld van Lysabeths eigen correspondentie. De vorm is gelijk, maar het register verschilt fundamenteel.

Waar Lysabeth snel schrijft, lacht, roddelt en in herinneringen terugschiet, is Margaretha’s proza bedachtzaam, geconcentreerd en syntactisch zorgvuldig opgebouwd. Iemand die veel leest en schrijft, die het Latijn beheerst. Zij opent met reflecties over de verhouding tussen Woord en Beeld — een echo van zeventiende-eeuwse debatten over Schrift en iconografie — en zelfs haar meest praktische observaties dragen een meditatieve toon.

Zij is de meest expliciet spirituele stem in de roman.

En de klopjesgemeenschap die zij vertegenwoordigt is de meest volledige uitdrukking van een alternatieve vrouwelijke orde.

Let wel: de zussen Lysabeth en Margaretha (resp. herbergierster en klopje) zijn in de brievenstructuur fictieve personages binnen de roman. De herbergiersters en klopjes in het historische deel van het onderzoek bestaan daarentegen daadwerkelijk in de archiefgeschiedenis waarop dit werk is gebaseerd.

Margaretha’s gemeenschap in Gouda heeft een school in het Maagdenhuis (dertig meisjes, acht leraressen), een apotheek in het Catharina Gasthuis met een eigen destilleerketel, een chirurgijn-maagd en zelfs een eigen klein orgel voor gemeenschappelijk gezang. Zij zijn in elk materieel opzicht een functionerende instelling — parallel aan, en in concurrentie met, de mannelijke burgerlijke instellingen die hen vervolgen.

De Samenstelling en Functie van de Gemeenschap

De klopjesgemeenschap biedt wat noch Edam noch Amsterdam konden bieden: een fysiek toevluchtsoord met institutionele zorgcapaciteit. Wanneer Trijn Jacobs in Gouda aankomt, hebben de jonge dochters van de gemeenschap al langs de wegen gezocht — bij de westelijke Potterspoort en de noordelijke Kleiwegpoort. Dit is geen passieve gastvrijheid; het is georganiseerde inzet. Margaretha biedt Trijn Jacobs onderdak, schoon onderkleed, verzorging van haar verschijning voor de magistraten, begeleiding naar het stadhuis en — het allerbelangrijkste — het theologische kader van de zeven werken van barmhartigheid dat Trijns verlamming doorbreekt wanneer de magistraten haar aanvankelijk weigeren.

Na Geertjes bevrijding uit gevangenschap zijn het de klopjes die het meest lichamelijke werk verrichten: wassen, ontluizen, wondverzorging, het scheren van de geïnfecteerde hoofdhuid, het toedienen van medicinale dranken uit de apotheek en het zorgvuldig opnieuw voeden van het uitgehongerde lichaam. Het lichaam van de opgesloten vrouw wordt het ware register van wat haar is aangedaan. En de gemeenschap die haar gebroken lichaam ontvangt verricht een daad van herstel die tegelijkertijd medisch, geestelijk en politiek is.

Religieuze Complexiteit en Oecumenische Solidariteit

Wat mij structureel het meest interesseerde aan de klopjesgemeenschap is het balanceren van haar verhouding tot religieus verschil.

De vrouwen van Edam zijn gereformeerd. De Amsterdamse herbergiersters zijn seculier en praktisch. De klopjes zijn illegale katholieken binnen een calvinistische republiek: vrouwen die Maria vereren, clandestiene missen bijwonen en verboden rituelen in huiselijke ruimtes bewaren. Die de Maagd Maria aanroepen als bijzondere voorspreekster in vrouwenzaken, en wier Maria-devotie recentelijk nieuw leven is ingeblazen door de wonderlijke genezing van Geertrui Bick.

En toch, wanneer Trijn Jacobs gerechtigheid zoekt voor Geertje, beginnen confessionele grenzen te verschuiven.

Trijn woont uit dankbaarheid de mis van de klopjes bij, om daarna terug te keren naar de Sint-Janskerk voor haar eigen gereformeerde dienst. En Margaretha schrijft aan haar protestantse zuster:

‘Ons bloed is hetzelfde bloed en ons hart behoort toe aan dezelfde goede God, al eren wij Hem op zo verschillende wijze.’

Die zin vormt een kernpunt. Niet omdat hij theologisch verschil uitwist of bedoeld is als zijnde theologisch naïef, maar omdat hij suggereert dat vrouwelijke solidariteit soms gemakkelijker over confessionele grenzen heen kan bewegen dan de mannelijke instituties die die grenzen bewaken.

Het is een ode aan de beroemde en beruchte Hollandse religieuze tolerantie. Onvolmaakt, tegenstrijdig, soms hypocriet — en toch in staat tot momenten van buitengewone samenleving.

Margaretha’s theologische meditatie over beeld en woord — zij verdedigt het gebruik van iconografische devotie door de klopjes tegenover gereformeerde scepsis, terwijl zij tegelijkertijd de primauteit van de Schrift bevestigt is bedoeld als argument in miniatuurvorm: dat meerdere manieren van kennen en eren van de werkelijkheid (het oog en het oor, beeld en woord, lichaam en geest) alle noodzakelijk zijn, en dat elke gemeenschap — kerkelijk of burgerlijk — die slechts op één ervan staat zichzelf verarmt.

Het Moment van het Gezamenlijke Gebed

Een belangrijke scène is die waarin Trijn, uitgeput door herhaalde weigeringen van de magistraten, stil op haar knieën valt — en de klopjes naast haar knielen.

‘In onze sobere ruimte, met witgepleisterde muren die het zonlicht zo helder weerkaatsen, leek het alsof al onze maagden tot hetzelfde vlees, hetzelfde hart werden gesmeed.’

Dat beeld — vrouwen van een vervolgde geloofstraditie die knielen naast een gereformeerde vrouw uit Edam, niet in mystieke duisternis maar in het gewone gereflecteerde daglicht — is misschien wel de pure verbeelding van wat vrouwelijke solidariteit kan zijn.

Verder lezen & Bronnen:

Met dank aan Marieke Abels

Tussen sloer en heilige: Beeld en zelfbeeld van Goudse en Haarlemse kloppen in de zeventiende eeuw, Marieke A.W.L.M. Abels. Universiteit van Amsterdam, 2009

Klopjes Verbeeld: drie zeventiende-eeuwse kloppenportretten uit gouda, Marieke A.W.L.M. Abels, Tidinge, 2010

J. Spaans, ‘Recensie Geestelijke Maagden in Trajecta’, in: Trajecta: Tijdschrift voor de geschiedenis van het katholieke leven in de Nederlanden. Jaargang VI, deel 4, (Nijmegen 1997), 295-296.

Around 1650, innkeepers and tapsters were a familiar and indispensable feature of Dutch society. In cities such as Amsterdam, Leiden, Haarlem and Rotterdam, a considerable proportion of those who sold drink were women. Many had continued the business of a deceased husband or father: running an inn was, at the time, one of the very few socially acceptable means by which a woman might generate an income of her own.

In his study De Amsterdamse herberg 1450-1800. Geestrijk centrum van het openbare leven, the historian Maarten Hell demonstrates that the inn in the seventeenth century was far more than a mere drinking establishment. It was an essential node of trade, news and politics. Women ran these enterprises with a steady hand; they managed the stock, handled the finances and kept a watchful eye over their guests.

This historical reality forms the bedrock of the second women’s community in I Stand Corrected. In my novel, I weave historical fact and fiction together: characters such as the innkeepers Lysabeth and Heijltje of the small sailors’ inn at the harbour are sprung from my own imagination, but the remaining women in the network — among them Judith Weijntjes and Geertruyt Nachtglas — truly existed, drawn directly from Hell’s archival research.

Form and Voice

The Amsterdam community speaks through the epistolary form: the two letters and the postscript from Lysabeth to her sister Margaretha in Gouda. The letter here is the form of connection across distance, of news, of the intimate public voice. Lysabeth is a woman whose tongue cannot keep pace with her pen; her letters overflow with digressions and sudden detours into urban geography, gossip, commercial grievances, and a proto-feminist indignation. The epistolary form was chosen precisely because the social world of this community is communication — alongside beer and beds, these women trade equally in information.

The Composition and Function of the Community

The Amsterdam innkeepers’ network is broader and more loosely structured than the Edam circle from the previous post. The members who truly existed in 1655 — Judith Weijntjes of De Liesveldse Bijbel, the sisters Griet and Gerbrigh Barents of, respectively, Het Nieuwezijds Heerenlogement and De Keizerskroon, and Geertruyt Nachtglas of the Kloveniersdoelen — are professionals, entrepreneurs and employers. They occupy a position of social ambiguity: the inn is simultaneously respectable and suspect, by virtue of its proximity to the rough harbour economy and to masculine debauchery.

Do not conjure the image of a country tavern with a sign creaking above the door. We are speaking here of substantial economic and social enterprises.

When Trijn Jacobs arrives in the Amsterdam chapters, this network furnishes three crucial things that no other community can provide. First, practical infrastructure: they give Trijn shelter and help her sell her lacework through their well-heeled connections. Second, navigational knowledge: they know the social geography of the city and steer Trijn safely through it. Third, and most decisively, political intelligence.

Through the gathering at Gerbrigh Barents’ Keizerskroon after Sunday service — that most characteristic of Amsterdam institutions, the post-sermon session — the network assembles its decisive intelligence. It is through this gathering that the women unravel the legal procedures. This is a pivotal legal turning point in the novel, and it reaches us through the female intelligence network. The inn is the city’s nervous system; the women who run it are the synapses that make it function.

The Community as Art-World Commentator

The Amsterdam chapters serve a second function: they are the site where the feminist historiographical argument of my novel is explicitly contested and worked through. The economic network was not merely practical — it was also intellectual. In I Stand Corrected, the innkeepers observe the paintings hung in their civic guard halls — the canvases on which they themselves appeared, more often than not, as nothing more than decorative or symbolic background figures.

When Geertruyt Nachtglas turns a critical eye on the manner in which hostesses are depicted in the civic guard portraits of Bartholomeus van der Helst, we witness women reading the culture that has defined them only in one dimension. Their critical gaze is a direct act of cultural resistance. The scene in De Keizerskroon is a sustained commentary on how women — tapsters, hostesses — have been represented in the canonical painting of the seventeenth century.

The Symbolic Register

The symbolic register of the Amsterdam community is commercial and communicative: ink, paper, the post, the market and the currency of information. Where the Edam community expresses solidarity through needlework and shared prayer, the Amsterdam women do so through words — the post-sermon session, the letter, the gossip network that ultimately becomes an intelligence service.

Lysabeth’s repeatedly self-deprecating references to her “long and rambling writing” are ironically inverted. Her loquacity is precisely the instrument that aids Trijn Jacobs, that binds Amsterdam to Gouda and ultimately creates the female solidarity network through which Geertje’s liberation becomes possible. So often dismissed or ridiculed as verbose women, they prove to be indispensable nodes of resistance.

In the third part of this series: Gouda, the klopjes community as embodied devotion

Klopje: an unmarried Catholic woman who led a devout life without entering a formal religious order. Since the practice of Catholicism had been officially prohibited following the Reformation and convents dissolved, the klopjes constituted a unique and vital phenomenon in Dutch religious history. They were the driving force behind underground Catholic life — organising clandestine masses, maintaining the hidden churches, catechising children, baptising infants and tending to the sick and the poor.

Further Reading & Sources

Hell, Maarten. De Amsterdamse herberg 1450-1800. Geestrijk centrum van het openbare leven. Amsterdam: Uitgeverij Boom/Vantilt, 2017.

Rond het jaar 1650 waren herbergiersters en tapsters een bekend en onmisbaar verschijnsel in de Nederlandse samenleving. In steden als Amsterdam, Leiden, Haarlem en Rotterdam was een aanzienlijk deel van de drankverkopers vrouw. Vaak ging het om vrouwen die het bedrijf van hun overleden echtgenoot of vader voortzetten: het uitbaten van een herberg was destijds een van de weinige sociaal geaccepteerde manieren voor vrouwen om een eigen inkomen te genereren.

In zijn studie De Amsterdamse herberg 1450-1800. Geestrijk centrum van het openbare leven laat historicus Maarten Hell zien dat de herberg in de zeventiende eeuw veel meer was dan een tapperij alleen. Het was een essentieel knooppunt van handel, nieuws en politiek. Vrouwen dreven deze ondernemingen met vaste hand; ze beheerden de voorraden, regelden de financiën en hielden toezicht op de gasten.

Dit historisch gegeven vormt de bedding voor de tweede vrouwengemeenschap in Zie Mij Staan. In mijn roman weef ik historische feiten en fictie samen: personages zoals de herbergiersters Lysabeth en Heijltje van de kleine zeeliedenherberg direct aan de haven zijn aan mijn verbeelding ontsproten, maar de overige vrouwen uit het netwerk — zoals Judith Weijntjes en Geertruyt Nachtglas — hebben werkelijk bestaan en zijn direct ontleend aan het archiefonderzoek van Hell."

Vorm en stem

De Amsterdamse gemeenschap spreekt via de briefvorm: twee brieven en een naschrift van Lysabeth aan haar zus Margaretha, klopje* in Gouda. De brief is hier de vorm van verbinding over afstand, van nieuws, van de intieme publieke stem. Lysabeth is iemand wier tong haar pen niet kan bijhouden; haar brieven staan vol uitweidingen en plotselinge zijpaden naar stadsgeografie, roddelnieuws, commerciële klachten en een proto-feministische verontwaardiging. De briefvorm is gekozen precies omdat de sociale wereld van deze gemeenschap communicatie is — naast bier en bedden handelen zij evenzeer in informatie.

De samenstelling en functie van de gemeenschap

Het Amsterdamse herbergiersnetwerk is breder en losser gestructureerd dan de Edammer kring. De leden die echt hebben bestaan — Judith Weijntjes van De Liesveldse Bijbel, de zussen Griet en Gerbrigh Barents van respectievelijk Het Nieuwezijds Heerenlogement en De Keizerskroon, en Geertruyt Nachtglas van de Kloveniersdoelen — zijn professionals, onderneemsters en werkgevers. Zij bekleden een sociaal dubbelzinnige positie: de herberg is tegelijkertijd respectabel en verdacht door de nabijheid van de ruwe haveneconomie en mannelijke liederlijkheid.

Denk bij een herberg niet direct aan een hoeve met een luifel ervoor. We hebben het hier over grote economische en sociale ondernemingen.

Wanneer Trijn Jacobs in de hoofdstukken over Amsterdam aankomt, levert dit netwerk drie cruciale zaken die geen andere gemeenschap kan bieden. Ten eerste praktische infrastructuur: zij geven Trijn onderdak en helpen haar het kantwerk te verkopen via hun gegoede netwerken. Ten tweede navigatiekennis: zij kennen de sociale geografie van de stad en loodsen Trijn er veilig doorheen. Ten derde, en het meest beslissende, politieke inlichtingen.

Via de bijeenkomst in Gerbrigh Barents’ Keizerskroon na de zondagsdienst — de meest karakteristieke Amsterdamse instelling, de nakerksessie — brengt het netwerk de beslissende informatie bijeen. Dankzij deze bijeenkomst ontrafelen de vrouwen de juridische procedures. Het is een juridisch scharnierpunt van de roman, en het bereikt ons via het vrouwelijke inlichtingennetwerk. De herberg is het zenuwstelsel van de stad; de vrouwen die hem runnen zijn de verbindingen die het laten functioneren.

De gemeenschap als kunstwereldcommentator

De Amsterdamse hoofdstukken vervullen een tweede functie: zij zijn de plek waar het feministische historiografische argument van mijn roman expliciet wordt uitgevochten. Het economische netwerk is niet alleen praktisch, het is ook intellectueel. In Zie Mij Staan observeren de herbergiersters de schilderijen die in hun doelen worden opgehangen — de doeken waarop zijzelf vaak slechts als decoratieve of symbolische bijfiguren voorkwamen.

Wanneer Geertruyt Nachtglas kritiek levert op de manier waarop waardinnen worden afgebeeld op de schuttersstukken van Bartholomeus van der Helst, zien we vrouwen die de cultuur lezen die hen alleen eendimensionaal heeft gedefinieerd. Hun kritische blik is een directe vorm van cultureel verzet. De scène in De Keizerskroon is een aanhoudend commentaar op hoe vrouwen — tapsters, waardinnen — zijn verbeeld in de canonieke schilderkunst van de zeventiende eeuw.

Symbolisch register

Het symbolische register van de Amsterdamse gemeenschap is commercieel en communicatief: inkt, papier, de post, de markt en de bel van informatie. Waar de Edammer gemeenschap solidariteit uitdrukt via handwerk en gezamenlijk gebed, doen de Amsterdamse vrouwen dit via woorden — de nakerksessie, de brief, het roddelnetwerk dat uiteindelijk een inlichtingendienst wordt.

Lysabeths herhaaldelijk zelfkritische verwijzing naar haar “lang en breedvoerig schrijven” wordt ironisch omgekeerd. Haar breedsprakigheid is namelijk precies het instrument dat Trijn Jacobs helpt, Amsterdam met Gouda verbindt en uiteindelijk het vrouwelijke solidariteitsnetwerk schept waardoor Geertjes bevrijding mogelijk wordt. Vaak weggewuifd of belachelijk gemaakt als praatgrage vrouwen, blijken ze onmisbare knooppunten van verzet te zijn.

In het derde deel van deze reeks: Gouda, de klopjesgemeenschap als belichaamde devotie.

*Klopje: een ongehuwde katholieke vrouw die een vroom leven leidde zonder toe te treden tot een officiële kloosterorde. Omdat de uitoefening van het katholicisme na de Reformatie officieel verboden was en kloosters waren opgeheven, vormden klopjes een uniek en cruciaal fenomeen binnen de Nederlandse geloofsgeschiedenis. Zij waren de drijvende kracht achter het ondergrondse katholieke leven. Zij hielpen bij het organiseren van geheime missen, onderhielden de schuilkerken, gaven catechisatie aan kinderen, doopten baby’s en verzorgden zieken en armen.

Verder lezen & Bronnen:

Hell, Maarten. De Amsterdamse herberg 1450-1800. Geestrijk centrum van het openbare leven. Amsterdam: Uitgeverij Boom/Vantilt, 2017.

I Stand Corrected is a hybrid novel that operates on two temporal planes: the seventeenth century of Geertje Dircx and her liberator Trijn Jacobs, and a contemporary narrator who approaches this history through personal identification and archival research. Between the two registers there opens a liminal, porous space in which vision and reality flow into one another.

The fact that Trijn Jacobs travels alone to Gouda to free Geertje Dircx readily lends itself to being read as individual heroism. Strictly speaking, this interpretation is defensible, but it is contextually insufficient. Behind her journey unfolds a denser social fabric: three interconnected communities of women — the Edam family circle, the Amsterdam innkeepers, and the Gouda klopjes (lay spiritual sisters). Within the novel they function not as supporting figures, but as the bearers of an alternative archive: a sediment of female solidarity that the official sources — notarial deeds, criminal sentence registers, and court documents — systematically keep out of view.

What is at stake in this reading is, in essence, historiographical. The women around Geertje Dircx have been erased twice over: first by the institutional structures that made her incarceration possible, and afterwards by a historiography that has taken over and perpetuated the moral frameworks of those very structures. The novel reopens this lacuna by giving emphatic space to the three communities, and so stages a form of redress.

In an earlier instalment, the first notarial deed in which Geertje Dircx becomes traceable was discussed. In a later deed, dated 6 May 1656, Trijn Jacobs and Geertje’s kin — Trijn Outger, Lobberich Jacobs, and her godmother Ariaentje Pieters — appear before the notary Claes Keetman to make a deposition on Geertje’s behalf, in which they identify Rembrandt van Rijn as the instigator of her conviction and imprisonment, and Trijn Jacobs as her liberator. We may be thankful for Geertje’s stubborn fighting spirit; without this deed, we should never have known any of this. Drawn up a year after her release, the document makes plain that Trijn Jacobs did not act as an individual, but as the representative of a community.

The deed thereby functions as the historical counterpart of what the novel reconstructs in fiction: a collective action out of which Trijn’s apparently individual deed proceeds. Without that shared ground, the reading slips towards individual heroism and the collective stakes of her action are lost from view. That context, however, in no way diminishes the character of her act as, first and foremost, an exceptional feat of heroism — one that takes shape precisely both within and above the collective.

Form and Voice

The Edam community is given its image through the Chronicle — a first-person narration by an anonymous beguine who is at once schoolmistress, town clerk, and keeper of the collective memory. The choice of the chronicle form, as the oldest vernacular literary genre, is deliberate and significant: it lays no claim to individual authorship, it speaks for a community, and it places continuity through time at the forefront. That this particular chronicle should be written by a woman — one who explicitly notes that writing is an artful skill which she keeps in good standing through this very work — is the novel’s first act of feminist counter-writing. She is, quite literally, in the act of bringing into being the archive that never was.

Chronicle I — The Uninvited Guest

Edam, 1651

It was on a cold and stormy day that a bedraggled woman came knocking at our back door here in Edam. We womenfolk are fond of sitting together at our handwork in the kitchen of the butcher’s widow, Vrouw Outger. Behind the meat market, she keeps a roomy house where each of us, with her own foot-warmer beneath her skirts, can always find a place by the fire. Whoever has something brings something with her: fuel, victuals, and drink, and now and then tobacco. A few of us, when the work is done, are partial to a pipe.

The setting of the Chronicle’s opening scene is no less deliberate: the kitchen of Vrouw Outger, the butcher’s widow, behind the meat market. This is domestic space, working space, women’s space — precisely the kind of space that seventeenth-century legal and political documents never entered, save to register transgressions. The women gather here for handwork, for the smoking of a pipe, for the sharing of food and fire. The hearth is their vierschaar — their tribunal — and it is here, before the uninvited guest has even finished delivering her request from Rembrandt van Rijn, that the community’s moral verdict on the petition falls: 'Bugger off with your request.'

Composition and Function

The Edam circle is not homogeneous. Vrouw Outger functions as its material anchor — a self-made businesswoman whose “arithmetical acumen” is proverbial, who runs the butcher’s shop single-handed after her husband’s death, and who within the community acts as the enforcer of solidarity: she lifts the broom against the uninvited guest, organises the send-off at the harbour, and finances both the lacework and the cost of the journey. Godmother Ariaentje is the group’s emotional memory — half deaf, easily moved to tears, yet the repository of lived history: she was present at Geertje’s wedding, visited her in Hoorn, remembers the sleigh. Lobberich Jacobs constitutes the direct family line and is therefore the one whose honour stands most immediately at stake. Old Griet is the community’s furious conscience: she invokes the martyrdom of Wendelmoet Claesdochter as a perpetual reminder of what befalls those who defy the authorities. The young women — Aagje, young Griet — are the community’s future.

And then there is Trijn Jacobs, who, as a widow, still grieves intensely for the loss of her husband Albert. She is the member who speaks least and yet most decisively, and the only one who possesses the full moral authority to act. Given the meagre historical sources concerning her life, her characterisation is a carefully constructed literary rendering. The novel first places her as a silhouette at the edge of the kitchen circle, one who steps forward into the firelight only when the others have exhausted themselves in clamour. Later, she is given a chapter of her own, in an extended nocturnal scene in which she kindles her own hearth.

At such moments, details become load-bearing elements; various kinds of wood, each with its own combustibility, pass in review as a meditation, an echo of Hestia, goddess of the hearth — a portrait of a woman who has learnt to keep a fire alive out of almost nothing, who has internalised the discipline of preserving warmth through a long, cold night.

Moral Complexity

The Edam community is not presented without shadow. Its most painful moment is the revelation in Chronicle II that Vrouw Outger, Godmother Ariaentje, and Lobberich — the very women who are outraged at Geertje’s imprisonment — had themselves co-signed Geertje’s mother’s notarial declaration of 28 June 1650 attesting to Geertje’s ‘impaired reason.’ They had done so out of genuine concern, after having ‘carefully considered the matter.’ They were manipulated. But Trijn Jacobs’s devastating pronouncement — ‘That painter-merchant has played you handsomely for fools’ — stands firm. The community’s love for Geertje is turned into an instrument used against her. This is no straightforward betrayal; it is the more painful story of good intentions operating within patriarchal legal instruments designed to transmute feminine care into feminine complicity. The document they signed was legally equivalent to handing the key of Geertje’s cell over to Van Rijn.

The novel holds both strata simultaneously: the community’s moral instinct was sound — Geertje may well have needed protection — but their action was disastrously misjudged and was turned against her. This paradox — that protective care, when expressed through the only legal instruments available, becomes oppressive — constitutes one of the novel’s central feminist insights.

Symbolic Register

The symbolic register of the Edam community is resolutely material and elemental: fire, food, wood, wool, shoes. The community raises the travelling money through lacework — the most traditional of women’s crafts, patient and intricate, requiring many hands over many months. The shoes that the women collectively purchase for Trijn’s journey are, within the novel’s symbolic economy, the community’s concentrated intention given tangible form: they stand for what the women themselves cannot do — none of them can leave, too many obligations, too many children, too many ailing elders — converted into what one woman, on behalf of all, is able to do. The shoes travel through the whole of the novel, from Edam to Amsterdam to Gouda — a symbolic relay of female agency.

In the second instalment of this series: Amsterdam, on a community of innkeepers’ wives as bearers of economic power and knowledge.

Zie Mij Staan is een hybride roman die op twee tijdsvlakken opereert: de zeventiende eeuw van Geertje Dircx en haar bevrijdster Trijn Jacobs, en een hedendaagse vertelster die deze geschiedenis benadert via persoonlijke identificatie en archiefonderzoek. Tussen beide niveaus opent zich een liminale, poreuze ruimte waarin visioen en werkelijkheid in elkaar overvloeien.

Het feit dat Trijn Jacobs alleen naar Gouda reist om Geertje Dircx te bevrijden, laat zich lezen als individueel heldendom. Strikt genomen is deze interpretatie verdedigbaar, maar zij is contextueel onvoldoende. Achter haar reis ontvouwt zich een dichter sociaal weefsel: drie onderling verbonden vrouwengemeenschappen — de Edammer familiekring, de Amsterdamse herbergiersters en de Goudse klopjes. In de roman fungeren zij niet als bijfiguren, maar als dragers van een alternatief archief: een neerslag van vrouwelijke solidariteit die door de officiële bronnen — notariële akten, criminele vonnisboeken en rechtbankdocumenten — systematisch buiten beeld blijft.

De inzet van deze lezing is in wezen historiografisch. De vrouwen rond Geertje Dircx zijn tweemaal uitgewist: eerst door de institutionele structuren die haar opsluiting mogelijk maakten, vervolgens door een geschiedschrijving die de morele kaders van die structuren heeft overgenomen en bestendigd. De roman heropent deze lacune door de drie gemeenschappen nadrukkelijk ruimte te geven en zo een vorm van herstel te ensceneren.

In een eerdere bijdrage werd de eerste notariële akte besproken waarin Geertje Dircx traceerbaar werd. In een latere akte, gedateerd 6 mei 1656, verschijnen Trijn Jacobs en Geertjes verwanten — Trijn Outger, Lobberich Jacobs en haar petemoei Ariaentje Pieters — voor notaris Claes Keetman om ten behoeve van Geertje een verklaring af te leggen, waarin zij Rembrandt van Rijn aanwijzen als de aanstichter van haar veroordeling en gevangenneming en Trijn Jacobs als haar bevrijdster. We kunnen Geertjes koppige vechtlust dankbaar zijn, zonder deze akte hadden we van dit alles nooit geweten. Deze akte, opgesteld een jaar na haar bevrijding, maakt zichtbaar dat Trijn Jacobs niet als individu handelde, maar als vertegenwoordiger van een gemeenschap.

Daarmee fungeert het document als historische pendant van wat de roman in fictie reconstrueert: een collectieve handeling waaruit Trijns ogenschijnlijk individuele daad voortkomt. Zonder die gedeelde grond verschuift de lezing naar individueel heldendom en raakt de collectieve inzet van haar handelen uit zicht. Die context doet echter niets af aan het karakter van haar handelen als primair een uitzonderlijke heldendaad, die zich juist binnen én boven het collectieve aftekent.

Vorm en stem

De Edammer gemeenschap wordt verbeeld via de Kroniek — een eerstepersoonsvertelling van een anonieme begijn die tegelijkertijd schooljuffrouw, gemeentelijk schrijver en behoedster van het collectieve geheugen is. De keuze voor de kroniekvorm als oudste volkstalige literaire genre is bewust en betekenisvol; het claimt geen individueel auteurschap, spreekt voor een gemeenschap en stelt continuïteit over de tijd voorop. Dat deze particuliere kroniek door een vrouw wordt geschreven — iemand die uitdrukkelijk noteert dat schrijven een kunstige vaardigheid is die zij door dit werk hoog houdt — is de eerste daad van feministische tegenschrijving in de roman. Zij is letterlijk bezig het archief te scheppen dat er nooit geweest is.

Kroniek I - Ongenode Gaste

Edam, 1651

Het was op een koude stormachtige dag dat een verfomfaaide vrouw bij ons in Edam aan de achterdeur klopte. Wij vrouwen zitten graag bij elkander aan den handenarbeid in de keuken van slagersweduwe Outger. Achter de vleesmarkt bezit ze een ruim huis waar ieder van ons, met haar eigen voetstoof onder de rokken, altijd een plaatsje bij ‘t vuur kan krijgen. Wie wat heeft, brengt wat mee: stookwaar, eet- en drinkwaar en soms tabak. Een paar van ons roken na de gedane arbeid graag een pijpje.

De setting van de openingsscène van de Kroniek is even doelbewust: de keuken van vrouw Outger, de slagerijweduwe, achter de vleesmarkt. Dit is huiselijke ruimte, arbeidersruimte, vrouwenruimte — precies het soort ruimte dat zeventiende-eeuwse juridische en politieke documenten nooit binnentraden, tenzij om overtredingen te registreren. De vrouwen komen hier bijeen voor handwerk, voor het roken van een pijpje, voor het delen van eten en vuur. De haard is hun vierschaar — hun rechtbank — en het is hier, nog vóór de ongenode gaste haar boodschap van Rembrandt van Rijn heeft afgemaakt, dat de morele uitspraak van de gemeenschap over het verzoek valt: ‘Donder op met je verzoek.’

Samenstelling en functie

De Edammer kring is niet homogeen. Vrouw Outger fungeert als materieel ankerpunt — een zelfgemaakte zakenvrouw wier “rekenkundig inzicht” spreekwoordelijk is, die de slagerij alleen runt na de dood van haar man, en die binnen de gemeenschap optreedt als handhaver van de solidariteit: zij heft de bezem op tegen de ongenode gaste, organiseert de uitzwaai aan de haven, financiert zowel het kantwerk als de reiskosten. Petemoei Ariaentje is het emotionele geheugen van de groep — half doof, gemakkelijk tot tranen bewogen, maar de bewaarplaats van geleefde geschiedenis: zij was aanwezig op Geertjes bruiloft, bezocht haar in Hoorn, herinnert zich de arrenslee. Lobberich Jacobs vormt de directe familielijn en is dus degene wier eer het meest onmiddellijk op het spel staat. Oude Griet is het furieuze geweten van de gemeenschap: zij roept de martelaarsdood van Wendelmoet Claesdochter in als permanente herinnering aan wat er gebeurt wanneer men de autoriteiten uitdaagt. De jonge vrouwen — Aagje, jonge Griet — zijn de toekomst van de gemeenschap.

En dan is er Trijn Jacobs, die als weduwe nog intens treurt om het verlies van haar man Albert. Zij is het lid dat het minst maar het beslissendst spreekt, en die als enige de volledige morele autoriteit bezit om te handelen. Gegeven de schaarse historische bronnen over haar leven, is haar karakterisering een zorgvuldig opgebouwde literaire invulling. De roman zet haar eerst neer als een silhouet aan de rand van de keukenkring, die pas naar voren stapt in het licht van het haardvuur wanneer de anderen zich uitgeput hebben in lawaai. Later krijgt zij een eigen hoofdstuk, in een uitgebreide nachtelijke scène waarin zij haar eigen haard aansteekt.

Op zulke momenten worden details dragende elementen; diverse houtsoorten met hun eigen brandbaarheid passeren de revue als een meditatie, een echo van Hestia, godin van het haardvuur — een portret van een vrouw die geleerd heeft vuur in stand te houden uit bijna niets, die de discipline heeft verinnerlijkt om warmte te bewaren gedurende een lange, koude nacht.

Morele complexiteit

De Edammer gemeenschap wordt niet zonder schaduw gepresenteerd. Haar meest schrijnende moment is de onthulling in Kroniek II dat vrouw Outger, petemoei Ariaentje en Lobberich — dezelfde vrouwen die verontwaardigd zijn over Geertjes gevangenschap — zelf de notariële verklaring van Geertjes moeder van 28 juni 1650 hadden ondertekend die Geertjes ‘aangetast verstand’ bevestigde. Zij deden dit uit oprechte zorg nadat ze ‘deze zaak zorgvuldig overwogen’ hadden.’ Zij werden gemanipuleerd. Maar Trijn Jacobs’ vernietigende uitspraak — ‘Die schilderende koopman heeft jullie mooi beetgenomen’ — houdt stand. De liefde van de gemeenschap voor Geertje wordt als instrument tégen haar ingezet. Dit is geen eenvoudig verraad; het is het pijnlijkere verhaal van goede bedoelingen die opereren binnen patriarchale rechtsinstrumenten, ontworpen om vrouwelijke zorg in vrouwelijke medeplichtigheid te transformeren. Het document dat zij ondertekenden was juridisch gelijkwaardig aan het overhandigen van de sleutel van Geertjes cel aan Van Rijn.

De roman houdt beide lagen tegelijkertijd vast: het morele instinct van de gemeenschap was juist — Geertje had wellicht bescherming nodig — maar hun handeling was rampzalig verkeerd en werd tegen Geertje gebruikt. Deze paradox, dat beschermende zorg uitgedrukt via de beschikbare juridische instrumenten onderdrukkend wordt, vormt een belangrijk feministisch inzicht van de roman.

Symbolisch register

Het symbolische register van de Edammer gemeenschap is resoluut materieel en elementair: vuur, voedsel, hout, wol, schoenen. De gemeenschap verwerft het reisgeld via kantwerk — het meest traditionele vrouwelijke ambacht, geduldig en ingewikkeld, dat vele handen over vele maanden vereist. De schoenen die de vrouwen gezamenlijk aanschaffen voor Trijns reis zijn, in de symbolische economie van de roman, de geconcentreerde intentie van de gemeenschap in een tastbare vorm: zij vertegenwoordigen wat de vrouwen zelf niet kunnen doen — geen van hen kan vertrekken, te veel verplichtingen, te veel kinderen, te veel zieke ouderlingen — omgezet in wat één vrouw namens allen wél kan. De schoenen trekken door de hele roman, van Edam naar Amsterdam naar Gouda — een symbolische estafette van vrouwelijk handelingsvermogen.

In het tweede deel van deze reeks: Amsterdam, over een gemeenschap van herbergiersters als dragers van economische macht en kennis.

In the Provincial State Archive of North Holland at Haarlem (Old Civil Registry, Inv. No. 789a, Marriage Register of Zwaag), I find Geertje Dircx for the first time. On 26 November 1634 the marriage takes place between Abraham Claeszoon, young man, living at Oosteinde, and Geertghe Dircx, young daughter of Edam, also living in Hoorn, at Het Moeriaens Hoeft.

Beings from another world

Het Moeriaens Hoeft — also known as Het Moriaenshoofd or Moor’s Head — was a signboard so widespread in the seventeenth century that Jacob van Lennep devoted whole pages to it in his De Uithangteekens (1867–1868).

Black and dark-colored foreigners have always held much appeal for tobacco sellers — to wit, to hang them out in front of their shops. Of course! The merchandise offered for sale came from another world, and so it had to be testified to by beings from another world…. Moors or Morians were to be seen not only at the shops of the latter-named, but also on inns and on the façades of burghers’ houses…. We do not wish to fill pages with a tally of all the signboards on which this figure appears in its various forms — we wish only to settle a question and tell a particular story.

He then asks what is so charming about dark heads that people liked to flaunt them — and thinks he knows the answer.

“Perhaps,” some replied, “because the black of the figure stood out well against the white of the façade.” — That may have contributed to the choice here and there; but it is not the true reason: the reason is simpler: they hang there to give pleasure to the fair sex; and if anyone wants proof of our claim, we give it in the words of Angenietjen from Bredero’s Moortje:

I was told of old, and I have kept it well in mind, That the Moorians are much inclined to women.

And Mr. Van Lennep adds, with pseudo-insight: “and reciprocally, the women gladly see who is inclined toward them.”

This is what Gloria Wekker calls, in White Innocence (2016), the Dutch “cultural archive”: a centuries-long inheritance in which white Dutchness is taken as self-evidently superior, and Black, brown, and Asian Others are fixed as sexualized, criminalized, lesser.

The Moor’s Head is not folklore. It is iconography that grew alongside the VOC — an organization that trafficked in human beings, in the enslaved. Hoorn was a VOC town. The head on the facade is the echo of the order in which Hoorn grew wealthy.

The slippery slope

Dirk Vis, in his 1965 book, explains Geertje’s marriage in Zwaag — a common custom, he says, not to marry in one’s own town but in a neighboring village. In passing, he remarks that the Moriaenshoofd, where the bride had her domicile, “was for a long time thereafter a well-known inn where many seafaring men will have stayed.”

Well-known as in notorious? Many seafaring men will have stayed there? Will have? Here he sounds less than certain. On what source? None is given. The sentence is purely suggestive: Geertje is supposed to have lived among many sailors, and that remark is meant to insinuate something improper.

In Rembrandt’s Women by Christoph Driessen, the author states it outright; his conclusion is crystal clear:

She eventually chose to work in a lodging house called Het Moryanshooft, in the seafaring town of Hoorn, on the Zuiderzee. With that, she was already on the slippery slope.

And A.Th. van Deursen — “a great historian and erudite, a sharp-witted and humane man,” according to Hans Wesseling — explains it once more:

No Reformed church council would have advised her to go and work, of all places, in a place where there was much tapping. In a pub, men were playing cards; money was being diced and tobacco smoked from long white Gouda pipes. Prostitutes were never far away.

Read that carefully. “She eventually chose to work...” and “the church council would have advised her a different workplace.” As if this young woman were already, knowingly, acting against the counsel of a church council. She needed work to support herself. Was being a housemaid any less suspect? Or would the same gentlemen have burst out just as suggestively about the loose morals of housemaids and their pseudo-erotic handiwork — chopping onions, plucking feathers — as depicted in countless paintings of the period?

Racism and sexism do not stand side by side here — they complete each other, they propel each other forward. The Moor’s Head could only cling to Geertje’s character as a stain because it simultaneously functioned as the dehumanization of Black people. And prostitution, then, is never far away.

Married young in 1634, I find Geertje again eight years later, in 1642, as a widow in Rembrandt’s service. That word — widow — quickly conjures an image of a woman who has largely put her life behind her, a woman who is old. In a seventeenth-century seafaring town like Hoorn, however, it said nothing about age: countless young women lost their husbands. And yet twentieth-century historians have eagerly and easily painted her as an unattractive old widow past her prime — as if the word widow by itself adds years. But the earliest source ever to describe her — the biographer Arnold Houbraken (author of De Groote Schouburgh, 1718–1721), who had his stories first-hand from Rembrandt’s pupil Samuel van Hoogstraten — called her “well-formed in her being and plump of body.”

When Geertje enters Rembrandt’s service as dry nurse to his infant son Titus, she is an adult woman in the prime of her life, certainly younger than the painter himself. Evidentl,y those erudite gentlemen did not take the trouble to check the details from which they fashioned the character of a widow — a character they then etched into the books they recommend and cite to one another.

Because let us be honest: a widow is old. Old women are easily reduced to ugly and, where it suits, malevolent. That is not archival research; that is a cultural reflex.

Houbraken calls Geertje well-formed in her being. Van Lennep calls Moors beings from another world. The same word, two opposing movements. In Geertje, being confirms her presence — she is there, fully, as a human being. In the Moor, the word turns against him: he is not of here, not of us, he comes from elsewhere. The one being is praised; the other is written away into a parallel order.

Here lies a pattern that extends beyond word choice. A wrong age can be corrected; a damaged character — whether Geertje’s or the Moor’s — clings more stubbornly. And it is precisely in that second register — the moral, the human — that the historians do their ugliest work.

Geertje’s choice

In a will of 24 January 1648, I find Geertje again. It records that she is the widow of “the late Abraham Claesz, trumpeter during his lifetime.”

When men write about men, Geertje’s story changes. In a thesis on trumpeters and drummers by R.J.G. Hensen, I read how strict the requirements were for an apprentice trumpeter: good character, impeccable conduct, conditions that could not be tampered with. Unlike the unskilled drummer before the mast, the ship’s trumpeter belonged to the non-commissioned officers — he ate with them, earned twenty-seven guilders a month against the eight guilders of an unskilled laborer, and had to know not only all the ship’s signals by heart but also be able to play a pleasant tune. Learning to make music requires not only a great deal of practice but also engagement, dedication, and above all a hefty dose of perseverance.

In the digital library of the Hoorn Historical Society I find the address of Moeriaens Hoeft: Roodesteen, next to the house at the west corner of Havensteeg. When I look it up on an old map, I land at Rodestien — or Roode Steen — number 4. According to a file from the Rembrandt Documents Project (RemDoc), however, it was an inn on Oude Noord (now Grote Noord). Either way: an inn opposite or very near the old town hall, and — more importantly — just to the left or right of the Proostenhuys, which in 1631 was demolished to make way for the imposing Statencollege, now the Westfries Museum.

And so I find myself one drizzly afternoon on De Roode Steen, or Cheese Market, the central square of Hoorn, imagining Geertje Dircx walking here every day. No harbor pub with sex workers, but clientele from the town hall and the Statencollege. An inn where she might have met her non-commissioned officer.

Let me be clear: my argument is not about the so-called slippery slope of the women in the harbor pubs. They were simply doing their work.

A guide sheds light on my search:

Many people think Hoorn was a port city like Amsterdam. It wasn’t. The big ships lay at anchor off the island of Texel. Hoorn was where the sailors came home, to their wives and children. At the end of the harbor there were a few pubs with sex workers, but certainly not as massively as in Amsterdam. We never had a red-light district here — only a red stone in front of a blue town hall on a market full of yellow cheese. All those well-to-do gentlemen — magistrates, VOC men — closed their deals in the inns and taverns on this square. Those were not pubs for the sailors, mind you; theirs were down by the harbor. On the Grote Oost there was an inn where sailors could sign up. The innkeeper resold those enlistments to the VOC at a handsome profit. Later still, back on this square, came the taprooms, a kind of gentlemen’s club, the harbinger of our political back rooms where no one ever picks up the tab.

Geertje leaves as a young woman for Hoorn and finds work in a respectable inn on the Cheese Market, close to the town hall. She marries a non-commissioned officer. After his death she accepts work with a painter from whom she receives a promise of marriage.

She chooses first a musician, then a painter, as her partner. And they chose her. What does that say about this woman?

This is post 4 in a series leading up to the launch of my novel Zie Mij Staan — Waterlands Archief, Purmerend, 2 July 2026. English edition, I Stand Corrected, October 2026.

In het Provinciaal Rijksarchief Noord-Holland te Haarlem (Oude Burgerlijke Stand, inv. nr. 789a, Trouwboek Zwaag) vind ik Geertje Dircx voor het eerst. Op 26 november 1634 vindt het huwelijk plaats tussen Abraham Claeszoon, jonggezel, wonende aan het Oosteinde, en Geertghe Dircx, jongedochter van Edam, eveneens wonende te Hoorn, in het Moeriaens Hoeft.

Wezens uit de andere wereld

Het Moeriaens Hoeft, ook bekend als het Moriaenshoofd of Moriaens hoeve, was een uithangteken dat in de zeventiende eeuw zo wijdverspreid was dat Jacob van Lennep er in zijn De Uithangteekens (1867–1868) hele pagina’s aan wijdde.

Zwarte en donkerkleurige vreemdelingen hebben altijd veel aantrekkelijks gehad voor tabaksverkoopers, t.w. om ze voor hun winkel uit te hangen. Natuurlijk! De ten verkoop aangeboden waar kwam van de andere wereld, en dus moest dat ook door wezens uit de andere wereld worden aangetoond…. Mooren of Morianen stonden intusschen niet alleen aan de winkels der laatstgemelden te prijken, maar ook aan herbergen en aan de gevels der burgerwoningen…. Wij willen geen bladzijden vullen met een optelling van al de uithangteekens, waarop die figuur in haar verschillende vormen voorkomt; — maar alleen een vraag oplossen, en een bijzonderheid vertellen.

Hij vraagt zich daarna af wat bekoorlijks donkere hoofden hebben dat men er zo gaarne mee pronkte — en denkt het antwoord te weten.

‘Misschien,’ antwoordden sommigen, ‘omdat het zwart der figuur goed afstak tegen ‘t wit van den gevel.’ — Dat kan hier en daar tot de keuze hebben medegewerkt; doch ‘t is de ware reden niet: die is eenvoudiger: zij hangen er, om aan de schoone sekse genoegen te geven; en vraagt iemand bewijs voor ons beweeren, wij geven het met de woorden van Angenietjen uit Brederoos ‘Moortje’:

Mij was weleer geseyt en ick recht heb onthouwen, Dat die Moorianen zijn genegen seer tot vrouwen.

En de heer Van Lennep voegt daar inzichtelijk aan toe: “en wederkeerig zien de vrouwen gaarne wie haar genegen is.”

Dit noemt Gloria Wekker in White Innocence (2016) het Nederlandse ‘culturele archief’: een eeuwenlange erfenis waarin witte Nederlandsheid als vanzelfsprekend superieur geldt, en zwarte, bruine en Aziatische Anderen zijn vastgelegd als geseksualiseerd, gecriminaliseerd en lager.

Het Moriaanshoofd is geen folklore. Het is iconografie die groeide mét de VOC — een organisatie die handelde in mensen, in tot slaaf gemaakten. Hoorn was een VOC-stad. Het hoofd aan de gevel is de echo van de orde waarin Hoorn welvarend werd.

Het hellend vlak

Dirk Vis verklaart in zijn boek uit 1965 het huwelijk van Geertje in Zwaag — een gangbaar gebruik, zegt hij, om niet in de eigen stad te trouwen maar in een naburig dorp. En passant merkt hij op dat het Moriaenshoofd, waar het bruidje haar domicilie had, “toen nog lang daarna een bekende herberg was waar veel varenslieden zullen hebben verkeerd.”

Welbekend als in berucht? Veel varenslieden zullen er hebben verkeerd? Zullen? Hier klinkt hij niet zo zeker. Volgens welke bron? Die ontbreekt. De zin is louter suggestief: Geertje zou tussen veel varenslieden hebben geleefd, en die opmerking moet iets onbehoorlijks doen insinueren.

In Rembrandts vrouwen van Christoph Driessen komt de schrijver er onomwonden voor uit; zijn conclusie is glashelder:

Ze koos uiteindelijk voor werk in een logement met de naam Het Moryanshooft, in de zeevaarderstad Hoorn, aan de Zuiderzee. Daarmee bevond ze zich al op het hellend vlak.

En A.Th. van Deursen — “groot historicus en erudiet, scherpzinnig en humaan man” volgens Hans Wesseling — legt het nog eens uit:

Geen gereformeerde kerkenraad zou haar hebben aangeraden nu juist te gaan werken op een plaats waar veel getapt werd. In een kroeg waren de mannen aan het kaarten; er werd geld verdobbeld en tabak gerookt uit lange witte Goudse pijpen. Prostituees waren nooit ver uit de buurt.

Lees het bovenstaande goed. “Ze koos uiteindelijk voor werk...” en “de kerkenraad zou haar een andere werkplek hebben aanbevolen.” Alsof deze jonge vrouw specifiek al handelt tegen het advies van een kerkenraad. Ze had werk nodig om zichzelf te onderhouden. Was dienstmeid zijn dan zoveel minder verdacht? Of zouden dezelfde heren dan even suggestief zijn uitgebarsten over de losse moraal van dienstmeiden met hun pseudo-erotische handenarbeid als uien hakken en veren plukken, zoals afgebeeld in talloze schilderijen uit die tijd?

Het racisme en het seksisme staan hier niet naast elkaar — ze vullen elkaar aan en stuwen elkaar voort. Het Moriaanshoofd kon Geertjes karakter alleen als smet aankleven omdat het tegelijkertijd functioneerde als ontmenselijking van zwarte mensen. En de prostitutie is dan nooit ver uit de buurt.

Jong getrouwd in 1634, kom ik Geertje acht jaar later in 1642 weer tegen als weduwe in dienst van Rembrandt. Dat woord — weduwe — roept al gauw een beeld op van iemand die haar leven grotendeels achter zich heeft, die oud is. In een zeventiende-eeuwse zeevarende stad als Hoorn zei het echter niets over leeftijd: talloze jonge vrouwen verloren hun man. Toch hebben twintigste-eeuwse historici haar gretig en gemakkelijk afgeschilderd als een onaantrekkelijke oude weduwe op haar retour — alsof het woord weduwe vanzelf jaren oplevert. Maar de vroegste bron die haar ooit beschreef, biograaf Arnold Houbraken (auteur van De Groote Schouburgh, 1718–1721), die zijn verhalen uit eerste hand kreeg van Rembrandts leerling Samuel van Hoogstraten, noemde haar “welgemaakt van wezen en poezel van lichaam.”

Wanneer Geeertje in Rembrandts dienst treedt als droge min voor zijn zoontje Titus, is zij een volwassen vrouw in de bloei van haar leven, zeker jonger dan de schilder zelf. Kennelijk namen die erudiete heren niet de moeite om de details te controleren waaruit zij het karakter van een weduwe opmaakten — een karakter dat zij vervolgens hebben geëtst in de boeken die zij elkaar aanbevelen en citeren.

Want laten we wel wezen: een weduwe is oud. Oude vrouwen worden makkelijk herleid tot lelijk en, als het even toelaat, kwaadaardig. Dat is geen archiefonderzoek; dat is een culturele reflex.

Houbraken noemt Geertje welgemaakt van wezen. Van Lennep noemt Mooren wezens uit de andere wereld. Hetzelfde woord, twee tegengestelde bewegingen. Bij Geertje bevestigt wezen haar aanwezigheid — zij is er, volledig, als mens. Bij de Mooren keert het woord zich tegen hen: zij zijn niet van hier, niet van ons, zij komen van elders. Het ene wezen wordt geprezen; het andere wordt weggeschreven naar een parallelle orde.

Daarin schuilt een patroon dat verder reikt dan woordkeuze. Een verkeerde leeftijd laat zich corrigeren; een aangetast karakter, of het nu om Geertje gaat of om een Moor, kleeft hardnekkiger. En juist in dat tweede register — het morele, het menselijke — verrichten de historici hun lelijkste werk.

Geertjes keuze

In een testament van 24 januari 1648 kom ik Geertje weer tegen. Daarin wordt vermeld dat zij weduwe is van ‘zaliger Abraham Claesz, trompetter bij leven.’

Wanneer mannen over mannen schrijven, verandert Geertjes verhaal. In een scriptie over trompetters en tamboers van R.J.G. Hensen lees ik hoe streng de eisen waren voor een leerling-trompetter: goede inborst, onberispelijk gedrag, voorwaarden waaraan niet getornd mocht worden. Anders dan de ongeschoolde tamboer vóór de mast behoorde de scheepstrompetter tot de onderofficieren — hij at met hen, verdiende 27 gulden per maand tegenover de 8 gulden van een ongeschoolde arbeider, en moest niet alleen alle scheepssignalen uit het hoofd kennen maar ook een aardig deuntje kunnen spelen. Het leren musiceren vereist niet alleen flink wat oefening maar ook betrokkenheid, toewijding en vooral een flinke portie doorzettingsvermogen.

In de digitale bibliotheek van het Hoorns Historisch Genootschap vind ik het adres van Moeriaens Hoeft: Roodesteen, naast huis a/d westhoek Havensteeg. Als ik het op een oude kaart opzoek, kom ik uit bij Rodestien, ofwel Roode Steen, nummer 4. Volgens een bestand van het Rembrandt Documents Project (RemDoc) ging het echter om een herberg aan Oude Noord (nu Grote Noord). Hoe dan ook: een herberg tegenover of vlakbij het oude stadhuis, en belangrijker nog, links of rechts naast het Proostenhuys, dat in 1631 afgebroken was om plaats te maken voor het indrukwekkende Statencollege — dat nu het Westfries Museum is.

En zo sta ik op een druilerige namiddag op De Roode Steen of Kaasmarkt, het centrale plein van Hoorn, en beeld me in hoe Geertje Dircx hier dagelijks liep. Niks geen havenkroeg met sekswerkers, maar klandizie van het stadhuis en van het Statencollege — een plek waar zij haar onderofficier heeft kunnen ontmoeten.

Let wel: mijn argument gaat niet over het zogenaamde hellend vlak van de vrouwen in de havenkroegen. Die deden gewoon hun werk.

Een gids licht mijn zoektocht toe:

Veel mensen denken dat Hoorn een havenstad was zoals Amsterdam. Dat was het niet. De grote schepen lagen voor anker bij het eiland Texel. Hoorn was waar de zeelui thuiskwamen, bij hun vrouw en kinderen. Aan het eind van de haven zaten wel een paar kroegen met sekswerkers, maar zeker niet zo massaal als in Amsterdam. Wij hebben hier nooit een rosse buurt gehad — alleen een rode steen voor een blauw stadhuis op een markt vol gele kaas. Al die welgestelde heren — magistraten, VOC-mannen — sloten hun deals in de herbergen en taveernes op dit plein. Dat waren geen kroegen voor de zeelieden hoor; die hadden de hunne in de haven. Op de Grote Oost was een herberg waar zeelui zich konden inschrijven. De waard verkocht die monsteringen door aan de VOC, met flinke winst. Nog later, weer op dit plein, had je de tapperijen, een soort herensociëteiten, voorbode van onze politieke achterkamertjes waar nooit iemand het gelag betaalt.

Geertje vertrekt als jonge vrouw naar Hoorn en vindt werk in een deftige herberg aan de Kaasmarkt, dicht bij het stadhuis. Zij trouwt met een onderofficier. Na zijn dood accepteert zij werk bij een schilder van wie zij een trouwbelofte ontvangt.

Zij kiest eerst een muzikant en dan een schilder als haar partner. En zij kozen haar. Wat zegt dat over deze vrouw?

___

Dit is post 4 in een serie op weg naar de lancering van mijn roman Zie Mij Staan, 2 juli 2026, Waterlands Archief, Purmerend

United

It is hard to love a country when you have been left there against your will. It is well-nigh impossible to feel at home in a new language when no one is available to receive your expressed impressions. Like an atactic etcher, self-expression carves out clumsy lines in which the sound ink refuses to take hold. The never-ending improvements become second nature. The icy glances with which your clumsy sounds are received are sometimes preferable to the helpful but condescending corrections. Language can hurt a lot. No, language hurts, a lot.

And so my story begins, with language.

The colourful postcard we received from the Netherlands with its vivid red, yellow and pink diagonally striped tulip fields and girls with enviably long blonde plaits beneath white lace-frilled caps, holding great golden cheeses before their long striped skirts, standing on gleaming yellow wooden clogs on the poisonously green grass beside a windmill whose sails divide the cobalt blue sky into four — bears no resemblance whatsoever to the grey world I found myself in in 1969. The asphalt of the motorway, the steel traffic bridge over the river Zaan, the water in the canal, the ditch, the car park, the pavement, the lift, the flat, the balcony, the sky, the clouds, the rain — so many shades of grey for which I had no name. We drove in a tomato-red Ford Escort, a banana-yellow ‘skippy bal’ was bought at an Esso petrol station, and thin, soft white bread was sprinkled with dark chocolate flakes. Chocolate on bread — who comes up with such a thing? On my birthday, a brand-new orange children’s bicycle waited for me in the garage. Yet from this new colourful abundance, no love for the new fatherland nor its new mother tongue takes root.

But then, six years later, the first pang of a new patriotic love strikes hard and unexpectedly. During a visit to the fortress town of Naarden, climbing the defensive wall that encircles the medieval centre in a perfect star shape, I am overwhelmed by an overpowering admiration. Here I stand upon an ancient structure, a silent testament to resilience, fortitude and steadfastness. These people, this history, so praiseworthy in its enigmatic mystery.

What has surprised me, is the deep sense of belonging that you as an outsider can feel by immersing yourself in a history; a terrain that engages and activates the imagination and the mind’s eye like nothing else. Though history is written by the victors, the terrain itself lies fallow and fertile. A story can be rewritten, an identity can be regained.

As I leave the safety of the fortress and pass through the Utrecht Gate, I am greeted by Jan Amos Komenský, also known as the Czech philosopher Comenius, who welcomes me with an intent gaze and a gesturing hand. In a flowerless public garden, upon a high pedestal, stands the gigantic statue of the founder of modern language education.

I can barely comprehend that this imposing figure belongs to me, and that, like me, he had to flee our country to seek refuge here. And then, still reeling from the shock, I hear behind me that beautiful language reaching me from the Bohemian forests. It embraces me like a baby blanket long thought lost, full of comfort and sheltering warmth.

Today, the statue of Comenius stands right beside Naarden’s great church, a fine and honourable setting. His ideas shaped Dutch education as it exists today: schools accessible to all, education built up in stages, drawing on images and practical experience. The Comenius ideal was a learning process in which a person develops fully, intellectually, morally, and practically.

He found it inefficient and unnatural that education consisted of dry texts to be memorised. In his famous book Orbis Sensualium Pictus, it works like this: you see a cow, you read cow, and you link the image and word to meaning.

Is it not remarkable that decades later, entirely unexpectedly, I designed the module Art: Language and Image as an art teacher, with great attention to personal development, as an echo of his vision.

And so I rediscovered Trijn Jacobs. You see the image. You read the word. You connect meaning. And all of this drives personal growth.

____

Subscribe for free and read along every week — in Dutch or in English, your choice. 👉 phoebeherstoryrising.substack.com

Hoofdstuk 1

Verenigd

Het is moeilijk om van een land te houden als je er tegen je zin in bent achtergelaten. Het is schier onmogelijk je thuis te voelen in een nieuwe taal als niemand beschikbaar is om je indrukken tegen uit te drukken. Als een atactische etser, graveert de zelfexpressie onbeholpen lijnen waarin de klank-inkt maar niet goed wil beklijven. De eindeloze verbeteringen en het eindeloze verbeteren worden een tweede natuur. De ijzige blikken waarmee je onbeholpen klanken worden ontvangen zijn soms te verkiezen boven de behulpzame maar onachtzame neerbuigende verbuigingen. Taal doet zeer veel zeer. Nee, taal doet zeer, veel zeer.

Zo begint mijn verhaal, met taal.

De kleurrijke ansichtkaart die we uit Nederland ontvingen, met de fel rode, gele en roze diagonale gestreepte tulpenvelden en meisjes met benijdenswaardig lange blonde vlechten onder witte kanten gekrulde mutsen, die grote gouden kazen voor hun lange gestreepte rokken houden, die op glanzend gele houten klompen op het gifgroene gras staan naast een molen die met zijn wieken de kobalt blauwe hemel in vieren deelt, doet geen enkel recht aan de grijsgrauwe wereld waarin ik in 1969 terecht kwam. Het asfalt van de snelweg, de stalen verkeersbrug over de Zaan, het water in de gracht, de sloot, de parkeerplaats, het trottoir, de lift, de flat, het balkon, de lucht, de wolken, de regen; zoveel tinten grijs waar ik geen naam voor had. We reden in een tomaatrode Ford Escort, een banaan-gele skippybal werd bij een Esso-tankstation gekocht, en dun, zacht witbrood werd bestrooid met donkerbruine hagelslag. Chocolade op brood, wie verzint zoiets? Op mijn verjaardag staat een gloednieuwe oranje kinderfiets in de garage op me te wachten. Uit deze nieuwe kleurige rijkdom ontspruit echter geen liefde voor het nieuwe vaderland noch de nieuwe moedertaal.

Maar dan komt zes jaar later de eerste steek van nieuwe vaderlandsliefde hard en onverwachts. Tijdens een bezoek aan de vestingstad Naarden, klimmend op de verdedigingsmuur die in perfecte stervorm het middeleeuwse centrum beschermend omringt, word ik overmand door een overweldigende bewondering. Hier sta ik op een eeuwenoud bouwwerk, een stille getuigenis van veerkracht, weerbaarheid en standvastigheid. Dit volk, deze geschiedenis, zo prijzenswaardig in zijn raadselachtig mysterie.

Als iets me verrast heeft, dan is het de diepe verbondenheid die je als buitenstaander kunt voelen door je te verdiepen in een geschiedenis. Dat is bij uitstek het terrein dat het eigen inbeelding- en verbeeldingsvermogen zo sterk kan aanspreken en activeren. Al wordt de geschiedenis door de overwinnaars geschreven, het terrein zelf ligt braak en vruchtbaar. Een verhaal laat zich herschrijven, een identiteit laat zich vinden.

Als ik de veiligheid van de vesting verlaat en de Utrechtse Poort passeer, word ik begroet door Jan Amos Komenský, ook bekend als de Tsjechische filosoof Comenius, die me met een intense blik en gebarende hand verwelkomt. In een bloemloos plantsoen staat op een hoge sokkel het reusachtige standbeeld van de grondlegger van het moderne taalonderwijs. Ik kan nauwelijks bevatten dat deze imposante figuur mij toebehoort en net als ik ons land moest ontvluchten om hier zijn toevlucht te zoeken. En dan, nog niet bekomen van de schok, hoor ik achter me de prachtige taal die vanuit de Boheemse bossen me weet te bereiken. Het omarmt me als een verloren gewaande babydeken, vol troost en geborgenheid.

Tegenwoordig staat het beeld van Comenius pal naast de grote kerk van Naarden, een prachtige eervolle plek. Zijn ideeën vormden ook het huidige Nederlandse onderwijs: educatie is toegankelijk voor iedereen, opgebouwd in stappen en maakt gebruik van beelden en praktijkervaring. Het Comeniusideaal was een leerproces waarbij een mens zich volledig ontplooit — intellectueel, moreel en praktisch.

Hij vond het inefficiënt en onnatuurlijk dat het onderwijs uit droge teksten bestond die men uit het hoofd moest leren. In zijn beroemde boek Orbis Sensualium Pictus werkt het zo: je ziet een koe, je leest ‘koe’ en je koppelt beeld en woord aan betekenis.

Is het niet verwonderlijk dat ik decennia later, geheel onverwachts, als kunstdocente de module Kunst: Taal en Beeld heb ontworpen met veel aandacht voor de persoonlijke ontwikkeling als echo van zijn visie.

En zo heb ik dan ook Trijn Jacobs hervonden. Je ziet het beeld. Je leest het woord. Je koppelt betekenis. En dit alles stuwt de persoonlijke ontwikkeling.

---

Abonneer je gratis en lees elke week mee — in het Nederlands of in het Engels,

👉 phoebeherstoryrising.substack.com

That is how I discovered the 1965 booklet Rembrandt and Geertje Dircx by Mr Dirk Vis. The author makes a futile attempt to convince the reader that the portrait below by Frans Hals depicts Geertje Dircx. After the death of Saskia, Geertje had been hired by Rembrandt as a dry nurse, but soon became — under a promise of marriage — the second lady of the house. After she was replaced by the younger Hendrickje Stoffels, Rembrandt ensured she was imprisoned in the Spinhuis [house of correction] in Gouda. More on that later.

I initially bought the booklet for its art-historical analysis. But I found the notarial deed at the back far more captivating; years later, I held that very document in my own hands at the Waterlands Archive.

In that deed, dated 6 May 1656, four women gather before notary Claes Keetman to testify for Geertje. Three relatives declare they knew nothing of any imprisonment and that they flatly rejected a request from Rembrandt to keep her confined longer. The fourth woman declares that eleven months earlier, she had travelled to Gouda to ‘fetch Geertje out of the spinhuis.’ Against Rembrandt’s wishes.

She had even visited the painter in Amsterdam to make her intentions clear. Rembrandt shook his finger threateningly:

“…that she shouldst not be so bold as thither thy self... for if thou goest, thou shalt rue it.”

She pressed on with her plan. Her name is Trijn Jacobs, a 54-year- old widow from Edam.

But how?! How do you do that in 1655? As a common woman without connections, without money, without influence? You are 53 years old — elderly for that time — and you travel roughly 90 kilometres on your own. You refuse to be intimidated by a wealthy man who does have the means to have someone locked up. Who was this woman? What does this say about our perception of women in the 17th century?

Those questions took hold of me and wouldn't let go. What I knew for certain: Trijn Jacobs deserves more than a footnote; she is a heroine. Her struggle has become the heartbeat of my hybrid debut novel, Zie Mij Staan (I Stand Corrected)

To be continued…

The Footnote:

‘It took five years before her friend Trijn Jacobs from Edam finally managed to secure her release. Throughout that time, Rembrandt sent letters to the Gouda magistrate demanding that Geertje be kept in custody.’ (Source: Wikipedia; Driessen, Christoph (2011) Rembrandt’s Women, p. 163)

Zo ontdekte ik het boekje Rembrandt en Geertje Dircx van mr. Dirk Vis uit 1965. De schrijver doet een vruchteloze poging de lezer ervan te overtuigen dat onderstaand portret van Frans Hals dat van Geertje Dircx is. Geertje was na de dood van Saskia door Rembrandt aangenomen als droge min, maar werd al snel — onder een trouwbelofte — de tweede vrouw des huizes. Nadat ze werd vervangen door de jongere Hendrickje Stoffels, zorgde Rembrandt ervoor dat ze in het Spinhuis in Gouda werd opgesloten. Daarover later meer.

Ik kocht het boekje eerst voor de kunsthistorische analyse. Maar veel boeiender vond ik de notariële akte achterin, die ik jaren later in het Waterlands Archief zelf door mijn handen heb laten gaan.

In die akte van 6 mei 1656 komen vier vrouwen samen bij notaris Claes Keetman om voor Geertje te getuigen. Drie familieleden verklaren dat ze niets van een opsluiting wisten en dat ze een verzoek van Rembrandt om haar langer gevangen te houden, vierkant hebben afgeslagen. De vierde vrouw verklaart dat zij elf maanden eerder naar Gouda was afgereisd om Geertje ‘uit het spinhuis te halen.’ Tegen de wens van Rembrandt in.

Ze was zelfs bij de schilder in Amsterdam langsgegaan om haar voornemen duidelijk te maken. Rembrandt schudde dreigend zijn vinger:

“hi haer soo stout niet soude maecken om ’t selve te doen... bij aldien ghi heen gaet het sal u rouwen.”

Ze zette haar plan door. Haar naam is Trijn Jacobs, 54 jaar oud, een weduwe uit Edam.

Hoe dan?! Hoe doe je dat in 1655? Als volksvrouw zonder connecties, zonder geld, zonder invloed? Je bent 53 jaar — bejaard voor die tijd — en je reist in je eentje ongeveer 90 kilometer af. Je laat je niet intimideren door een rijke man die wél de middelen heeft om iemand op te laten sluiten. Wie was deze vrouw? Wat zegt dit over ons beeld van vrouwen in de 17de eeuw?

Die vragen lieten me niet meer los. Wat ik zeker wist: Trijn Jacobs verdient meer dan een voetnoot; zij is een heldin. Haar strijd is de hartslag van mijn hybride debuutroman Zie mij Staan geworden.

Wordt vervolgd…

De voetnoot:

‘Pas na vijf jaar lukte het haar vriendin Trijn Jacobs uit Edam om haar vrij te praten. Al die tijd stuurde Rembrandt brieven naar de Goudse magistraat met de eis dat Geertje vastgehouden moest worden.’

(Bron: Wikipedia, link: Driessen, Christoph (2011) Rembrandts vrouwen, p. 163)

But what happens to the lives that survived only in the margins — the silent voices?

That question began for me on a suitcase at Schiphol Airport. A six-year-old child, arriving from what was then Czechoslovakia, waiting for a mother she didn’t recognise. That experience of displacement — of having to find your place in a narrative that isn’t yours — has never left me.

After more than twenty years as an art teacher and mentor at the pop department of the Amsterdam Conservatory, I have seen firsthand how persistent the mechanisms are that marginalise female expression. I helped countless songwriters find their voice — while gradually realising that history is full of invisible women, silenced heroines who never got the chance to be heard.

That is how I found Trijn Jacobs.

In 1655 she left Edam alone. No letter of recommendation. No institutional authority. What she had: a knife from her deceased husband, new shoes with a silk bow, and an unshakeable belief in justice. She walked to Gouda to free her friend Geertje Dircks from the spinning house where she had been imprisoned. She succeeded. History mentions her in a footnote.

This Substack is that footnote expanding.

Here you will find stories from the archive, fragments from my debut novel Zie Mij Staan, published in October 2026, and reflections on what it means to search for yourself in history — and finally find yourself in a woman who refused to be silent four hundred years ago.

Because only when we know HERstory, do we truly know history complete.

Welcome to PHOEBE HERstory Rising.

Maar wat gebeurt er met de levens die slechts in de kantlijn overleefden, de zwijgende stemmen?

Die vraag begon voor mij op een koffer op Schiphol. Een kind van zes, overgekomen uit het toenmalige Tsjecho-Slowakije, wachtend op een moeder die ik niet herkende. Die ervaring van ontheemding — van het moeten zoeken naar een plek in een narratief dat niet het jouwe is — heeft me nooit losgelaten.

Na meer dan twintig jaar als kunstdocente en mentor aan de pop afd. van het Conservatorium van Amsterdam gewerkt te hebben, heb ik van dichtbij gezien hoe hardnekkig de mechanismen zijn die vrouwelijke expressie marginaliseren. Ik hielp talloze songwriters hun stem vinden — terwijl ik tegelijkertijd steeds meer besefte dat de geschiedenis vol onzichtbare vrouwen zit, verzwegen heldinnen die nooit een kans kregen om zich te laten horen.

Zo vond ik Trijn Jacobs.

In 1655 verliet ze in haar eentje Edam. Geen aanbevelingsbrief. Geen institutioneel gezag. Wat ze had: een mes van haar gestorven man, nieuwe schoenen met een zijden strik, en een onwrikbaar geloof in rechtvaardigheid. Ze liep naar Gouda om haar vriendin Geertje Dircks te bevrijden uit het spinhuis waar Rembrandt van Rijn haar had laten opsluiten.

Ze slaagde. De geschiedenis vermeldt haar in een voetnoot.

Dit Substack is die voetnoot die uitdijt.

Hier vind je verhalen uit het archief. Fragmenten uit mijn debuutroman Zie Mij Staan, die in de zomer van 2026 verschijnt. En reflecties op wat het betekent jezelf te zoeken in de geschiedenis — en jezelf eindelijk te vinden in een vrouw die vierhonderd jaar geleden weigerde te zwijgen.

Want pas als we HERstory kennen, herkennen we onze geschiedenis compleet.

Welkom bij PHOEBE HERstory Rising.